KÓRKEM ÓNER HÁM MÁDENIYAT XABARSHÍSÍ — Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı ilimiy-metodikalıq jurnalı
Nukus branch of the Uzbek State Institute of Arts and Culture
САПАЛЫ БИЛИМЛЕНДИРИЎ – КЕЛЕШЕККЕ ИСЕНИМЛИ ТИЙКАР ЖАРАТАДЫ
Қарақалпақстан Республикасындағы мектепке шекемги билимлендириў шөлкемлери яғный мәмлекетлик, мәмлекетлик-жеке меншик шериклик ҳәм шаңарақлық мәмлекетлик емес мектепке шекемги билимлендириў шөлкемлери, оларға балаларды қамтып алыў жумыслары үйренилди.
мәмлекетлик-жеке меншик шериклик тийкарындағы мәмлекетлик емес мектепке шекемги билимлендириў шөлкеми
шаңарақлық мәмлекетлик емес мектепке шекемги билимлендириў шөлкемлери
балаларды мектепке шекемги билимлендириў менен қамтып алыў
ROBOT JURNALISTIKAǴA BAYLANÍSLÍ ILIMIY BOLJAWLAR
Maqalada jasalma intellekt hám avtomatlastırılǵan robot jurnalistika tarawında ilimiy izertlewler alıp barǵan ilimpazlardıń jasalma intellekt járdeminde jaratılǵan hám insan tárepinen jazılǵan maqalalardıń sapası hám paydalanıwshılardıń usı texnologiyalarǵa qatnası haqqındaǵı ilimiy pikirleri, kózqarasları hám boljawları úyrenilgen.
НЕМИС ҲӘМ ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛЛЕРИНДЕГИ ЎАҚЫТ РӘЎИШЛЕРИНИҢ ҚОЛЛАНЫЛЫЎ ӨЗГЕШЕЛИКЛЕРИ
Bul maqalada nemis hám qaraqalpaq tilleri óziniń genetikalıq jaqtan hár qıylı toparlarǵa tiyisliligi hám ózine tán ózgeshelikleri bolıwı tábiyǵıy. Sonday-aq, ráwish kategoriyası salıstırılıp atırǵan tillerde de jeke sóz quramı sıpatında úyrenilgen. Salıstırıp izertlenip atırǵan nemis hám qaraqalpaq tillerindegi máhál ráwishleriniń hár qıylı morfologiyalıq formalarınıń qay tártipte qollanılıw ózgesheliklerine itibar qaratılǵan. Olar eki tilde de morfologiyalıq formaları boyınsha derlik birdey dep esaplawǵa boladı.
SHET TILLERDI JAŃA USÍLLARDA ÚYRETIWDIŃ TIYKARǴI WAZIYPALARI.
Tillerdi salıstırmalı úyreniw bul eki tildegi sózliklerde sózlerdiń grammatikalıq xarakteristikasınıń rawajlanıwına úlken úles qosatuǵını anıq, sebebi ol ilimiy hám ámeliy shıǵarmalardıń avtorlarına da qollanılıwı ushın tolıq imkaniyat jaratıp beredi. Keyingi dáwirlerde hár qıylı sistemadaǵı tillerdi tipologiyalıq-salıstırmalı usılda úyreniw tarmaǵında ádewir kóp ilimiy jumıslar jaratılıp atır.
TARJIMA SAN’ATINING O‘ZBEK-QORAQALPOQ ADABIY ALOQALARIDAGI O‘RNI
Bul maqalada ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanıslarında kórkem awdarmanıń ornı, bul tillerde dóretilgen shıǵarmalardıń búgingi kúndegi áhmieti haqqında, qaraqalpaq dóretiwshileriniń shıǵarmaları ózbek ádebiyatında da óz ornına ie ekenligi haqqında sóz júritiledi.
QARAQALPAQSTAN TELERADIOESITTIRIW TARMAǴÍNDAǴÍ ÓZGERISLER HÁM JAŃALANÍWLAR
Maqalada Qaraqalpaqstan teleradiosınıń rawajlanıw processleri hám jumıs iskerliginiń túpkilikli ózgeriwi, materiallıq-texnikalıq bazası hám dóretiwshilik imkaniyatlarınıń keńeyiwi, jańa talk-shou hám telekórsetiwlerdiń tariyxı ilimiy tallawda sáwlelendirilgen.
ÓZBEKSTANDA RUS TILIN SHET TILI SIPATINDA OQITIW: ZAMANAGÓY QÁWIPLER HÁM RAWAJLANIW PERSPEKTIVALARI.
Maqalada Ózbekstanda rus tilin shet tili sıpatında oqıtıw tarawındaǵı áhmietli mashqalalar hám tendenciyalar, ásirese, sociallıq hám mádeniy faktorlar, sonday-aq, bilimlendiriwde texnologiyalardı qollanıw máseleleri kórip shıǵıladı. Oqıtıwshılar dus kelip atırǵan qıyınshılıqlar dodalanadı hám oqıtıw metodikasın jetilistiriw, oqıw materialların beyimlestiriw hám bilimlendiriw procesin shólkemlestiriw boyınsha usınıslar beriledi.
mádeniyat, ádebiyat hám bilimlendiriwdegi texnologiyalar.
XX ÁSIR 80-JÍLLAR AQÍRÍNDA QARAQALPAQSTANDA TARIYXÍY HÁM MÁDENIY ESTELIKLERDI SAQLAW BOYÍNSHA ALÍP BARÍLǴAN JUMÍSLAR HÁM ONDAǴÍ MASHQALALAR
Bul maqalada tariyxıy hám mádeniy miyras úlgileri bolǵan Qaraqalpaqstannıń ushırasatuǵın mashqalaları kórip shıǵıladı.
LIRIKALÍQ KESHIRMENI PОETIKALÍQ QURALLAR ARQALÍ SÁWLELENDIRIW USÍLLARÍ
Bul maqalada shayır P.Mirzabaevanıń lirikası tallanadı. Shayır dóretiwshiliginde keshirmelerdiń kórkem súwretlew quralında beriliwi, ózine tánligi ashıp beriledi. P.Mirzaboyevanıń qosıqlarındaǵı lirik qaharman keshirmeleri hár qıylı detallar tiykarında kórkemlep ańlatıladı.
ҚАРАҚАЛПАҚ ЭТНОСПОРТЫ ТҮРЛЕРИН ҒХҚ АРҚАЛЫ СӘЎЛЕЛЕНДИРИЎ МӘСЕЛЕЛЕРИ
Bul maqalada dúnya júzi etnosport túrleri, sonıń ishinde, Rossiya, Túrkiya, Qırǵız Respublikası hám Qazaqstan etnosportı dizimine kirgizilgen etnosport túrleri izertlenip, olar qaraqalpaq milliy oyınları menen salıstırıldı. Qaraqalpaq etnosport túrlerin ǵalaba xabar qurallarında sáwlelendiriw máseleleri úyrenildi hám olardı saplastırıw boyınsha ilimiy juwmaqlar islendi.
BILIMLENDIRIW TARAWÍNA TIYISLI SOCIALLÍQ TARMAQLARDÍŃ RAWAJLANÍW BASQÍSHLARÍ
Maqalada bilimlendiriw sistemasına tiyisli sociallıq tarmaqlardıń rawajlanıw basqıshları, onıń jámiyet rawajlanıwındaǵı ornı hám áhmiyeti úyrenilgen. Sonday-aq, búgingi kúndegi sociallıq tarmaqlardıń ózgesheliklerinen kelip shıǵıp, olardıń túrleri kórsetip berilgen.
SOСIALLÍQ TARMAQLARDÍŃ PAYDA BOLÍWÍ HÁM ONÍŃ TÚRLERI
Maqalada informaciya ásirinde sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı hám qáliplesiwi basqıshları, onıń jámiyet rawajlanıwındaǵı ornı hám áhmiyeti úyrenilgen. Sonday-aq, búgingi kúndegi sociallıq tarmaqlardıń ózgesheliklerinen kelip shıǵıp, olardıń klassifikaciyası hám túrleri kórsetip berilgen.
O‘ZBEK XALQ OG‘ZAKI IJODI VA UNING TARIXIY ILDIZLARI
Ózbek xalıq awızeki dóretiwshiligi - xalıqtıń tariyxıy esteligi, mádeniy miyrası hám ruwxıylıq qádiriyatların sáwlelendiriwshi kórkem dóretiwshilik ónimi esaplanadı. Ol xalıq turmısı, úrp-ádetleri, arzıw-nietleri hám ádep-ikramlılıq kózqarasların sáwlelendiredi. Xalıq awızeki dóretiwshiligi kollektivlik jaratılǵan bolıp, áwladlar arasında úzliksiz baylanıs arqalı búgingi kúnde saqlanıp kelinbekte. Ózbek awızeki dóretiwshiliginiń túrli janrları, máselen, ertekler, dástanlar, naqıl-maqallar, jumbaqlar hám ápsanalar xalıq oy-pikiriniń baylıǵın, tildiń sáwlelendiriwshi imkaniyatların kórsetedi. Házirgi dáwirde awızeki dóretiwshiliktiń áhmiyeti artıp, ol milliy ózlikti saqlaw hám rawajlandırıwda áhmietli kural bolıp qalmaqta.
TALABALARNING RAQAMLI SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISHDA KUTUBXONA RESURSLARINING ROLI
Bul maqalada zamanagóy kitapxana resurslarınıń studentlerdiń sanlı sawatlılıǵın qáliplestiriwdegi ornı hám áhmieti analizlengen. Sanlı texnologiyalar tez pátler menen rawajlanıp atırǵan házirgi dáwirde studentlerdiń informaciyanı izlew, tańlaw, bahalaw hám onnan nátiyjeli paydalanıw kónlikpelerin qáliplestiriw bilimlendiriwdiń áhmiyetli wazıypalarınan birine aylangan. Izertlewde bilimlendiriw mákemelerindegi kitapxanalardıń elektron resurslardan paydalanıw jaǵdayı, kitapxanashılardıń sanlı sawatlılıqtı rawajlandırıwdaǵı qatnası, sonday-aq, bar infrastrukturanıń nátiyjelilik dárejesi; úyrenildi. Izertlew nátiyjeleri sonı kórsetedi, kitapxana resurslarınan maqsetli hám sistemalı paydalanıw arqalı studentlerdiń sanlı kompetenciyaların nátiyjeli qáliplestiriw múmkin. Maqala juwmaǵında mashqalanı saplastırıw boyınsha ámeliy usınıslar alǵa qoyılǵan.
ДИАЛОГ ТРАДИЦИЙ: ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ ВОСТОКА И ЗАПАДА В ЖИВОПИСИ УЗБЕКИСТАНА 1970–1980-Х ГОДОВ
Maqala 1970-1980-jıllar Ózbekstan reńli súwretiniń recepciya teoriyası prizmasınan analizlewge arnalǵan. Shıǵıs hám Batıstıń óz-ara tásiri, kórkem identifikaciya hám mádeniy miyrastı dóretiwshilik ózlestiriw mexanizmlerine ayrıqsha itibar qaratıladı. X.G. Gadamer hám G.R. Yauss tárepinen islep shıǵılǵan recept koncepciyaları hám de usı dáwirde Ózbekistan. xudojnikleriniń dóretiwshiliginde olardıń kórinis ózgeshelikleri kórip shıǵıladı.
IJTIMOIY MADANIYATDA XOTIN-QIZLARNING O‘RNI
Bul maqalada sociallıq mádeniyat processlerinde hayal-qızlardıń tutqan ornı hám olardıń jámiyet rawajlanıwındaǵı úlesi analizlenedi. Házirgi kúnde hayal-qızlardıń mádeniy turmıstaǵı belsendiligi bilimlendiriw hám sociallıq tarawlardaǵı qatnası haqqında sóz etiledi. Maqalada sonday-aq, gender teńligi, hayal-qızlardıń huqıqıy statusı hám sociallıq belsendiligin arttırıwǵa qaratılǵan mámleketlik siyasat ta tallanıp, jámiettiń turaqlı rawajlanıwında hayal-qızlardıń roli áhmietli faktor ekenligi ayrıqsha atap ótiledi.
JASLARDÍ RUWXIY-AXLAQIY TÁRBIYALAWDA DENE TÁRBIYASÍ HÁM SPORT TARAWI MEXANIZMIN JETILISTIRIW.
Dene tárbiyası hám sport, qádiriyatlar salamat áwlad tárbiyasınıń áhmietli faktorlarınan biri bolıp esaplanadı. Elimiz sporchılarınıń jeńisleri ósip kiyatırǵan perzentlerimizdiń qálbinde óz xalqı, jurtı menen maqtanısh sezimlerin oyatpaqta. Bul maqala jaslardı ruwxıy-ádep-ikramlılıq jaqtan tárbiyalawǵa qaratılǵan maǵlıwmatlar menen bayıtılǵan.
ШЫНҒЫС АЙТМАТОВТЫӉ «КАССАНДРА ТАМҒАСЫ» РОМАНЫНДАҒЫ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ БОЛЖАМЛАР
Бул мақалада түркий халықлар әдебиятының ири ўәкили, дүнья масштабында дыққатқа сазаўар болған уллы жазыўшы Ш.Айтматовтың «Кассандра тамғасы» романындағы фантастикалық ўақыялар, сонын менен бирге ҳәзирги ўақытта жүз берип атырған глобаллық машқалалар ҳаққында сөз етиледи.
Мақалада әдебият теориясын оқытыўда қандай метод, усыллардан пайдаланыў керек, муғаллим оқыўшыларда әдебий теориялық түсиниклерди қәлиплестириўи, көркем әдебиятты мектепте үйрениўдиң илимий талаплары, педагогикалық, методикалық принциплер бойынша сөз болады.
KITAPXANA ISKERLIGINDE MÁLIMLEME MENEN TÁMIYINLEWDI SHÓLKEMLESTIRIW JUMÍSLARÍNÍŃ ÁHMIYETI
Bibliografiyalıq informaciyalastırıw paydalanıwshılardı bibliografiyalıq informaciya menen turaqlı hám geyde epizodik jaģdayda támiyinlew hám de informaciya talapkerleriniń informaciyaga bolgan turaqlı mútájliklerin qanaatlandırıw. Onıń maqseti - belgili waqıt dawamında yamasa turaqlı túrde oqıwshılardı qızıqtırǵan temalar, máseleler, mashqalalar boyınsha basıp shıǵarılǵan eń jańa ádebiyatlar, kitapxana fondına kelip túsip atırǵan ádebiyatlar, sonday-aq, áyne usı kitapxanada yamasa málimleme resurs oraylarında bar bolǵan jańa hújjetler menen tanıstırıp barıw bolıp tabıladı.Bul maqalada paydalanıwshılardıń belgili maǵlıwmatlardı alıw ushın óz betinshe jumıs alıp barıwına járdem beriw arqalı olarda málimleme mádeniyatın qáliplestirip barıw haqqındaǵı processler kórip shıǵıladı.Málimleme mádeniyatın qáliplestiriw úlken áhmietke ie bolıp, pikirlewge tiykarlanıw, talqılay alıwǵa tiykarlanıp bahalaw kónlikpesin qáliplestiriw tallanadı.
ULIWMA BILIM BERIW MEKTEPLERINDE OQIWSHILARDIŃ QIZIǴIWSHILIQLARI. MÁDENIY-RUWXIY QÁDIRIYATLARǴA.
Bul maqalada uliwma orta bilim beriw mektepleri oqiwshılarınıń mádeniy hám ruwxiy qádiriyatlarga bolgan qızıgıwshılıǵı muzika tálimi kózqarasınan kórip shigıladı. Izertlew oqıwshılardıń mádeniy ózine tánligin qáliplestiriw hám ruwxıy rawajlanıwında muzıkanıń rolin anıqlawǵa qaratılǵan. Muzikalıq tárbiyanıń hár qıylı tárepleri, sonıń ishinde, muzıkalıq dástúrler, janrlar hám uslublardıń mádeniy qádiriyatlardı ańlawǵa tásiri analizlenedi. Sonday-aq, turmıstıń mádeniy hám ruwxıy táreplerine qızıǵıwshılıqtı rawajlandırıwǵa járdem beretuǵın muzıka bilimlendiriwin mektep baǵdarlamasına kirgiziw usılları dodalanadı. Izertlew nátiyjeleri muzıkanıń ózin-ózi bildiriw hám jaslarda qádiriyat baǵdarların qáliplestiriw quralı.
VR (VIRTUAL REALLIK) TEXNOLOGIYALARI ARQALI MÁDENIY MIYRASTI SANLI REINTEGRACIYA HÁM IMMERSIV REPRESENTACIYALAW USILLARI.
Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonındaǵı tariyxıy hám mádeniy miyrasların VR texnologiyaları járdeminde sanlı qayta tiklew imkaniyatları úyreniledi. Izertlew VRdıń Aral teńizi tariyxın janlandırıw, ekologiyalıq krizis aqıbetlerin ańlaw hám turaqlılıqtı támiyinlewdegi ilimiy-ámeliy áhmietin tallaydı.
ЗАМАНАГӨЙ МӘЛИМЛЕМЕ КИТАПХАНА СИСТЕМАСЫН АВТОМАТЛАСТЫРЫЎДА МӨЛШЕРЛЕНГЕН ДӘСТҮРЛЕРДЕН ПАЙДАЛАНЫЎДЫҢ ӘҲМИЙЕТИ
Мақалада заманагөй мәлимлеме китапхана системасын автоматластырыўға мөлшерленген программадан пайдаланыў әҳмиети ҳәр тәреплеме талқыланып үйренилди. Автоматластырылган китапхана системасының раўажланыў басқышлары ҳаққында сөз етиледи.
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASÍNDA KITAPXANA TARAWÍNDA ÁMELGE ASÍRÍLÍP ATÍRǴAN REFORMALAR
Usı maqalada Ózbekstan Respublikasında kitapxana tarawında ámelge asırılıp atırģan reformalar analiz etiledi. Kitapxanalar jámiyettiń intellektual hám mádeniy rawajlanıwındaǵı áhmiyetli institutlardan biri esaplanadı. Maqalada kitapxana sistemasın modernizaciyalaw, sanlı texnologiyalardı engiziw, málimleme-kitapxana xızmetlerin jetilistiriw sıyaqlı tiykarǵı baǵdarlar kórip shıǵıladı. Sonday-aq, kitapxanashılıq tarawındaǵı huqıqıy tiykarlar, mámleketlik baǵdarlamalar, xalıqaralıq tájiriybe hám zamanagóy kitapxana oraylarınıń rawajlanıw processleri sáwlelendiriledi. Kitapxanalardıń bilimlendiriw hám mádeniyat sistemasına integraciyalanıwı, tarawda ushırasatuǵın mashqalalar hám olardı saplastırıw jolları boyınsha usınıslar beriledi. Bul maqala kitapxanashılıq reformaların tereń úyreniw hám rawajlandırıw perspektivaların belgilewge xızmet etedi.
JASLARDIŃ RUWXIY JETILISIWIN TÁMIYINLEWDE MÁDENIYAT HÁM KÓRKEM ÓNER TARAWINIŃ ORNI.
Mádeniyat hám kórkem óner jaslardıń ruwxıy rawajlanıwı ushın qúdiretli qural bolıp tabıladı. Olar tek ǵana jaslardıń jeke potencialın rawajlandırıw emes, al jámiyettiń ulıwma insanıylıq qádiriyatların qáliplestiriwge de xızmet etedi.
JASLARDA MUZÍKALÍQ, ESTETIKALÍQ MÁDENIYATTÍ QÁLIPLESTIRIWDIŃ SHÁRT-SHARAYATLARÍ
Jaslar, ásirese, studentlerdi ruwxıy-aǵartıwshılıq hám muzıkalıq-estetikalıq tárbiyasında isendiriw usılı muzıka oqıtıwshısı ushın áhmiyetli metod ekenligi, muzıkalıq qádiriyatlar studentlerdiń dúnyaqarasın qáliplestirip olardıń túsinigine, oy-pikirine, sociallıq qatnasıqlarına, waqıyanıń túp mánisine tereń jetip barıwǵa imkaniyat jaratıwı hám ruwxıy ádep-ikramlılıq tárbiya áhmiyetliligi haqqında sóz etiledi.
Bul maqalada kino kórkem óneriniń tamashagóyler massasına tásir etiwiniń jańasha usılları haqqında sóz boladı. Bul usıllar qaraqalpaq, ózbek hám jáhán kinodóretiwshileri tárepinen súwretke alınǵan kino ónimleri keńnen tallanıp kórsetip berildi.
АРАЛ БОЙЫ ЭКОЛОГИЯСЫ ТЕМАСЫН ҲҮЖЖЕТЛИ КИНОДА СӘЎЛЕЛЕНДИРИЎ ФОРМАСЫ
Maqala Qaraqalpaqstanda hújjetli kinofilm jaratıw tájiriybesi, payda bolǵan dástúrler, jumıs procesinen kelip shıǵatuǵın wazıypalar, sonday-aq, xalıqtıń ekologiyalıq sana-sezimi hám mádeniyatın rawajlandırıw mexanizmin islep shıǵıw haqqında.
QARAQALPAQ TEATR REJISSURASÍ (Quwırshaq teatrı rejissyorı M.Begimov mısalında)
Bul maqalada Qaraqalpaq quwırshaq teatrında bir neshe jıllar dawamında pidayı miynet etken rejissyor Murat Begimovtıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında sóz boladı.
ФИЛЬМЛЕРДЕ МИЛЛИЙ ХАРАКТЕР ЖАРАТЫЎ МӘСЕЛЕЛЕРИ
Қарақалпақ кинодокументалистикаларында көтерилген машқалалар, дөретиўшилик процесстеги изленислер бүгинги күнде үйрениўди талап етеди. Қарақалпақ киносында миллий заманагөй көринислер сүўретленген фильмлерде характер жаратыў мәселелери ҳәр тәреплеме үйренилип, мақалада көркем фильмлер талланды.