KÓRKEM ÓNER HÁM MÁDENIYAT XABARSHÍSÍ — Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı ilimiy-metodikalıq jurnalı
Nukus branch of the Uzbek State Institute of Arts and Culture
QO‘G‘IRСHOQLАRNING BOLА PSIXIKАSIGА TА’SIRI
Bul maqalada quwırshaqlardıń bala psixikasına, onıń kognitivlik, sociallıq hám emocionallıq rawajlanıwına tásiri ilimiy jaqtan tallanǵan. Quwırshaqlardıń oyın terapiyası hám proektiv psixologiyalıq diagnostikadaǵı ornı ámeliy mısallar hám psixologiyalıq keysler járdeminde asırılıp berilgen. Sonday-aq, zamanagóy quwırshaqlardıń balalarda dene kórinisin qabıl etiwi (body image) menen baylanıslı mashqalalardı keltirip shıǵarıw qáwpi kórip shıǵılǵan.
bala psixologiyası, quwırshaq, oyın terapiyası, proektiv diagnostika, dene kelbeti, kognitivlik rawajlanıw.
SPORT MUSOBAQALARINI TASHKIL ETISHDA PSIXOLOGIK OMILLAR
Bul maqalada sport jarısların shólkemlestiriwde úlken áhmietke ie bolǵan psixologiyalıq faktorlar analizlenedi. Sporchılardıń ruwxıy tayarlıǵı, motivaciyası, stresske shıdamlılıǵı, jámáátlik ortalıq hám trener-sporchı qatnasıqlarınıń jarıs procesine tásiri kórsetilgen. Sonday-aq, sport jarıslarında psixologiyalıq ortalıqtı nátiyjeli shólkemlestiriwdiń teoriyalıq hám ámeliy tárepleri qarap shıǵılǵan.
sport psixologiyası, sport jarısı, motivaciya, ruwxıy tayarlıq, stress, sporchı, trener, emocional jaǵday, jámáátlik ortalıq, psixologiyalıq turaqlılıq.
QARAQALPAQ MILLIY TEATRÍNÍŃ PAYDA BOLÍW TARIYXÍ
Maqala Qaraqalpaqstan teatr kórkem ónerine arnalǵan. Kórkem háweskerliktiń birinshi dógerekleriniń, "Tán nurı" birinshi teatr truppasınıń payda bolıwı hám Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrınıń shólkemlestiriliwi
MUZÍKA TERMINLERI HÁM OLARDÍŃ QARAQALPAQSHA TÚSINDIRILIWI
Usı maqalada muzıka terminleriniń mazmunı, olardıń lingvistikalıq ózgeshelikleri hám qaraqalpaq tilindegi talqılaw hám qollanılıw jaǵdayları tallanadı. Sonday-aq, muzıka terminologiyasınıń bilimlendiriw procesindegi áhmiyeti hám oqıwshılardıń muzıkalıq sawatlılıǵın arttırıwdaǵı roli sáwlelendiriledi.
muzıka, termin, qaraqalpaq tili, muzıka tálimi, terminologiya, atqarıw, ritm, melodiya.
Sarsenbaev Saparmatov Berdimuratov Konısbay Omar Jetkerbay
ПСИХОЛОГИЗМ ПРОЗЫ М. Ю. ЛЕРМОНТОВА И ФОРМИРОВАНИЕ ОБРАЗА «ЛИШНЕГО ЧЕЛОВЕКА»
V state M. YU. Lermontov prozasında psixologizm ózgeshelikleri hám XIX ásir rus ádebiyatında "artıqsha adam" obraziniń qáliplesiw procesi tallanadı. Shıǵarmada qaharmannıń ishki dúnyasın ashıp beriw usılları, psixologiyalıq súwretlew quralları hám de gúrrińlew strukturasına ayrıqsha itibar qaratıladı. "Zamanımız qaharmanı" romanı mısalında Pechorin obraziniń quramalı hám qarama-qarsılıqlı tábiyatı tereń tallanadı. Nátiyjede, Lermontov rus ádebiyatında psixologiyalıq baǵdardıń rawajlanıwına áhmietli úles qosqanı atap ótiledi.
JAŃALANǴAN MÁMLEKETLIK BILIMLENDIRIW STANDARTÍ SHARAYATÍNDA MEKTEPKE SHEKEMGI JASTAǴÍ BALALAR FIZIKALÍQ TÁRBIYASÍNÍŃ SALAMATLANDÍRÍWSHÍ SISTEMASÍN QÁLIPLESTIRIW
Maqalada mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemelerinde dene tárbiya-salamatlandırıw jumısların shólkemlestiriwdiń teoriyalıq tiykarları, salamatlıq ortalıǵın qáliplestiriwdiń tiykarǵı principleri, balalardıń háreket aktivligin rawajlandırıwdıń zamanagóy kózqarasları sáwlelendirilgen. Mektepke shekemgi jastaǵı balalardıń fizikalıq rawajlanıw dárejesin arttırıwǵa qaratılǵan normativlik-metodikalıq hújjetler hám pedagogikalıq ámeliyatlardıń analizi nátiyjeleri keltirilgen.
maktabgacha ta’lim; jismoniy tarbiya; sog‘liqni saqlash tizimi; harakat faolligi; jismoniy rivojlanish; davlat ta’lim standarti; jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish faoliyati; bolalar salomatligi; innovatsion pedagogik texnologiyalar.
ÓZBEKSTANDA AWÍL XOLALÍǴÍ TARIYXÍNÍŃ SOVET DÁWIRINDE ÚYRENILIWI
Usı maqalada 1920-1935-jillar aralıǵında Ózbekistanda sovet húkimetiniń júrgizgen agrar ekonomikalıq siyasatı, onıń jergilikli diyqan xojalıqlarına bolǵan unamsız tásirin hám usı siyasattıń nátiyjelerin hár qıylı tariyxıy ádebiyatlar, kitaplar hám ilimiy jumıslardı analiz etken halda sáwlelendiriwge qaratılǵan. Bul dáwirdi sáwlelendiriwde sovet dáwirindegi hám ǵárezsizlik dáwirindegi tariyxıy maǵlıwmatlar hám cifrlardı tallaw arqalı durıs juwmaq shıǵarıwǵa umtılıw islendi.
sanaatlastırıw, agrar siyasat, kollektivlestiriw, tariyxıy processler, awıl xojalıǵı, xalıq xojalıǵı, ekonomika.
ЗАМОНАВИЙ ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА ИЛМИЙ ТАДҚИҚОТЛАР, МОЛИЯЛАШТИРИШ ВА АМАЛИЙ ИНТЕГРАЦИЯ МАСАЛАЛАРИ
Maqalada Ózbekstanda ilimiy izertlewlerdi qarjılandırıw sisteması hám onıń zamanagóy sharayatlardaǵı nátiyjeliligi kórip shıǵıladı. Qarjılandırıwdıń tiykarǵı derekleri, sonıń ishinde, mámleketlik grantlar, xalıqaralıq joybarlar hám ishki universitet baǵdarlamaları tallanadı. Intellektual kapitaldı rawajlandırıw hám bilimlendiriw sistemasın modernizaciyalawda ilimiy izertlewlerdiń roline ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Sonday-aq, ilimdi qarjılandırıwdıń bar mashqalaları kórip shıǵıladı hám finanslıq resurslardan paydalanıw nátiyjeliligin arttırıw jolları usınıs etiledi.
ilimiy izertlewler, qarjılandırıw, mámleketlik grantlar, xalıqaralıq joybarlar, universitet grantları, innovaciyalar, Ózbekstan, intellektual kapital, nátiyjelilik.
Арисланбаева Кудайбергенова Зоя Бибиайша
5E MODELI TIYKARÍNDA SÚWRETLEW ÓNERI SABAQLARÍN SHÓLKEMLESTIRIWDIŃ PEDAGOGIKALÍQ TIYKARLARÍ
Bul maqalada súwretlew iskerligin shólkemlestiriwde 5E modeli (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate) niń pedagogikalıq tiykarları sáwlelendirilgen. Súwretlew óneri sabaqlarında usı modeldiń basqıshpa-basqısh qollanılıwı oqıwshılardıń bilimlerdi ámeliy jumıs arqalı ielewine imkaniyat jaratıwı. tiykarlanǵan
5E modeli, súwretlew óneri, pedagogikalıq tiykarlar, dóretiwshilik iskerligi, oqiwshi iskerligi, estetikalıq. tárbiya, konstruktivistlik qatnas, sabaq procesi, dóretiwshilik, metodika
MUZÍKA SABAQLARÍNDA "KLASTER" HÁM "SINKVEYN" METODLARÍN QOLLANÍW ARQALÍ OQÍWSHÍLARDÍŃ LOGIKALÍQ OYLAWÍN RAWAJLANDÍRÍW
Ushbu maqolada umumta’lim maktablarining musiqa madaniyati darslarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, shuningdek, "Klaster" (Tarmoqlash) va "Sinkveyn" (Besh qatorli qo‘shiq) metodlarini qo‘llash imkoniyatlari keng ma’noda tahlil qilinadi. Maqolada bu metodlarning boshlang‘ich va yuqori sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurini, badiiy-estetik talabini, analiz va sintez qilish qobiliyatlarini rivojlanishidagi pedagogik ahamiyati asoslangan. Musiqa fanining nafaqat hissiy, balki intellektual-mantiqiy fan ekanligi tushuntirilib, dars jarayonida bu metodlarni amaliy qo‘llash bo‘yicha. noyob nusxalar va metodik tavsiyalar taqdim etilgan.
pedagogikalıq texnologiya, muzıka mádeniyatı, Klaster, Sinkveyn, logikalıq oylaw, estetikalıq túsınık, integraciya, kognitivlik rawajlanıw.
BOLALAR MUSIQA VA SAN’AT MAKTABLARIDA “MUSIQA ADABIYOTI” FANINI O‘QITISHNING PEDAGOGIK USULLARI VA DIDAKTIK ASOSLARI
Bul maqalada balalar muzika hám kórkem óner mekteplerinde "Muzika ádebiyatı" pánin oqitiwda muģallimniń pedagogikalıq sheberligi, pánniń ózine tán didaktikalıq ózgeshelikleri hám de oqitiwdiń zamanagóy usılları analizlengen. Pándi ózlestiriwde muzikanı tıńlaw, talqılaw hám teoriyalıq bilimlerdi ámeliyat penen baylanıstırıw procesleriniń psixologiyalıq-pedagogikalıq tárepleri kórsetilgen. Sonday-aq, sabaqtı duris rejelestiriw hám pánleraralıq izbe-izlikti támiyinlew máseleleri ilimiy tiykarlap berilgen.
AKTYORLIK MAHORATINI SHAKLLANTIRISHDA ETYUD MASHQLARINING NAZARIY VA AMALIY AHAMIYATI
Usı maqalada aktyorlıq sheberlikti qáliplestiriwde etyud shınıǵıwlarınıń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyeti analizlenedi. Etyud metodınıń teatr pedagogikasındaǵı ornı, onıń psixologiyalıq hám pedagogikalıq ózgeshelikleri ilimiy tiykarda jarıtılǵan. Sonday-aq, etyud shınıǵıwlarınıń aktyordıń qıyalın, emocionallıq yadın hám saxnalıq erkinligin rawajlandırıwdaǵı roli ashıp berilgen. Maqalada Konstantin Stanislavskiy, Vsevolod Meyerxold, Jerzi Grotovskiy hám de Maykl Chexov sıyaqlı teatr teoriyashılarınıń kózqarasları tiykarında etyud metodınıń nátiyjeliligi tiykarlap berilgen.
etyud, aktyorlıq sheberligi, teatr pedagogikası, saxnalıq erkinlik, emocional yad, eleslew, improvizatsiya, obraz jaratıw, psixofizikalıq process, teatr tálimi.
APPLICATION OF MODERN INNOVATIVE TECHNOLOGIES AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN MUSIC EDUCATION (BASED ON STEAM, GML, AIM METHODOLOGIES)
Bul maqalada zamanagóy muzika biliminde sanlı texnologiyalar, jasalma intellekt hám innovaciyalıq pedagogikalıq usıllardıń áhmiyeti tallanadı. Atap aytqanda, STEAM modeli, GML (Gamified) Muzıkanı úyreniw), AIM (AI-assisted Music) hám VME (Virtual Music Ensemble) sıyaqlı aldınǵı metodikalardıń muzıkalıq tálim nátiyjeliligin arttırıwdaǵı ornı ilimiy tiykarlanadı. Muzıka oqıtıwda sanlı baǵdarlamalar (DAW) hám virtual reallıq (VR/AR) quralların sabaq procesine integraciyalaw arqalı studentlerdiń kórkem dóretiwshilik pikirlewin rawajlandırıw máseleleri sáwlelendirilgen.
muzıka tálimi, jasalma intellekt (AI), STEAM qatnası, GML metodikası, virtual orkestr, sanlı muzıka integraciyası, ses rejissyorlıǵı.
THE APPLYING OF FEATURE OF MODERN TRAINING TECHNOLOGY
oqıtıw metodikası, bilimlerdi ózlestiriw, zamanagóy texnologiyalar, pedagogikalıq texnologiya, ámelge asırıw, bilimlendiriw texnologiyası.
“QORAQALPOQ XALQ MUSIQIY MEROSI VOSITASIDA O‘QUVCHILARNING ESTETIK DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH”
Maqalada xalıq pedagogikası dástúrleri, atap aytqanda, qaraqalpaq milliy muzıkalıq miyrası, dástanshılıq hám lirikalıq qosıqlar arqalı oqıwshı jaslardıń estetikalıq kózqarasın qáliplestiriw máseleleri tallanǵan. Izertlewde muzıka kórkem óneriniń shaxs ruwxıy gózzallıǵın qáliplestiriwdegi ornı, lirikalıq qosıqlardıń estetikalıq ózgeshelikleri hám dástanlardıń pedagogikalıq imkaniyatları ilimiy tiykarlap berilgen. Sonday-aq, oqıwshılarda ruwxıy-ádep-ikramlılıq qádiriyatlardı qáliplestiriwde xalıq awızeki dóretiwshiliginiń ornı sáwlelendirilgen.
xalıq pedagogikası, estetikalıq tárbiya, muzıkalıq obraz, lirikalıq qosıqlar, dástanshılıq, ruwxıy qádiriyatlar, shaxs kamalǵa keliwi, jıraw, baqsı, estetikalıq sezim.
JAS QOSÍQSHÍLARDÍ TÁRBIYАLAWDA VOKAL TEXNIKASÍ HÁM DAWÍS GIGIENASÍNÍŃ ROLI
Usi maqalada qosıq úyretiw procesiniń mazmuni hám áhmiyeti keńnen kórsetilip, onda oqıwshılarda tek gana hawaz payda etiwge tiyisli teoriyalıq bilimler emes, bálkim vokal-texnikalıq hám kórkem-dóretiwshilik kónlikpelerdi qáliplestiriw máseleleri analizlengen. Soniń menen birge dawıstı qoyiw duris qosıq aytiw kónlikpelerin qáliplestiriw hám dawıstı rawajlandırıw procesi sipatında túsindirilip, oniń tiykarģı belgileri sıpatında jańģırıqlılıq, tembr baylıǵı, diapazon keńligi hám intonaciya tazalıǵı kórsetiledi; vokal oqiw usılları bolsa uliwma pedagogikalıq principlerge súyenip, dem aliw, rezonatorlardan paydalanıw hám artikulyaciya apparatın rawajlandırıw sıyaqlı táreplerdi qamtıp algan.
vokal tálimi, qosıq aytıw dawısı, dawıstı qoyıw, vokal texnika, vokal esitiw, artikulyaciyalıq apparat, dem alıw texnikası, dawıs gigienası, pedagogikalıq usıllar, muzıkalıq-estetikalıq tárbiya.
ART-JURNALISTIKA FENOMENI HÁM ONÍŃ BÚGINGI QARAQALPAQ MEDIA MÁKANÍNDAǴÍ ORNÍ
Bul maqalada zamanagóy media sistemasında art-jurnalistika fenomeni, onıń teoriyalıq-estetikalıq tiykarları hám búgingi qaraqalpaq ǵalaba xabar qurallarındaǵı ornı tallanǵan. Maqalada qaraqalpaq kórkem publicistikasınıń tariyxıy tamırları Berdaq Ǵarǵabay ulı dóretiwshiligi (ayrıqsha, "Xalıq ushın" qosıǵı) mısalında ashıp berilgen. Sonday-aq, I.V.Savickiy atındaǵı mámleketlik kórkem óner muzeyi kórgizbelerin jarıtıwdaǵı júzekilik, "Qaraqalpaqfilm" kinostudiyasınıń ekologiyalıq hújjetli kino baǵdarındaǵı búgingi jaǵdayı hám tarawda kadrlar tayarlaw jáne ámeliyat sistemasındaǵı bar mashqalalar sın kózqarastan bahalanıp, olardı sheshiw boyınsha ilimiy-ámeliy usınıslar alǵa qoyılǵan.
art-jurnalistika, fenomen, qaraqalpaq jurnalistikası, kórkem publicistika, Berdaq, Savickiy muzeyi, hújjetli kino, Aral apachılıǵı, kadrlar máselesi, media mákan.
Maqalada art-mediaǵa qánigelesken telekanallardıń art-jurnalistika koncepciyası hám jámiettiń estetikalıq talǵamın qáliplestiriw, mádeniy qádiriyatlardı úgit-násiyatlawdaǵı ornı haqqında sóz baradı. “Mádeniyat hám aǵartıwshılıq”, “Navo”, “Kinoteatr” telekanallarınıń mádeniy-aǵartıwshılıq jumıslar, muzıkalıq hám kino ónimlerin úgit-násiyatlawdaǵı ornı atap ótildi.
Maqalada art-mediaǵa qánigelesken telekanallardıń art-jurnalistika koncepciyası hám jámiettiń estetikalıq talǵamın qáliplestiriw, mádeniy qádiriyatlardı úgit-násiyatlawdaǵı ornı haqqında sóz baradı. “Mádeniyat hám aǵartıwshılıq”, “Navo”, “Kinoteatr” telekanallarınıń mádeniy-aǵartıwshılıq jumıslar, muzıkalıq hám kino ónimlerin úgit-násiyatlawdaǵı ornı atap ótildi
FEATURES OF THE ESTABLISHMENT AND DEVELOPMENT OF KARAKALPAK TELEVISION JOURNALISM
Bul maqalada zamanagóy málimleme texnologiyaları hám globallasıw processleri tásirinde televidenie jurnalistikasınıń ornı hám áhmiyeti tallanadı. Izertlew dawamında dástúriy telekórsetiwlerdiń sanlı platformalarǵa ótiwi, tarawdaǵı janrlar transformaciyası hám kontent jaratıwdıń jańa formatları kórip shıǵıladı. Sonday-aq, telejurnalisttiń kásiplik etikası, auditoriya menen qayta baylanıstı ornatıw usılları hám jasalma intellekttiń tarawǵa kirip keliwi máselelerine toqtap ótiledi.
televidenie, telejurnalistler, rejissyorlar, redaktorlar, telestudiyalar, kinematografiya, texnologiyalıq progress, sanlı texnologiyalar, súwretlew estetikası, kórkemlew quralları, dástúriy hám zamanagóy kózqaras
MILLIY JURNALISTIKADA JASALMA INTELLEKTTIŃ ABZALLÍQLARÍ HÁM MASHQALALARÍ
Bul maqalada milliy jurnalistikada jasalma intellekt texnologiyalarınıń qollanılıwı, onıń tiykarǵı abzallıqları hám júzege keltirip atırǵan mashqalaları keń analiz etiledi. Ózbekstan mediasında jasalma intellekttiń integraciyası, sonıń ishinde xabar tayarlaw, analitikalıq kontent jaratıw, avtomatlastırılǵan tekst islew hám vizual materiallar tayarlaw procesleri qarastırıladı. Sonıń menen birge, deepfake texnologiyaları, jalǵan kontent tarqalıwı, jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw hám avtorlıq huqıq penen baylanıslı máseleler ilimiy tiykardа tallanadı. Ózbekstanda jasalma intellektti huqıqıy tártipke salıw boyınsha alıp barılıp atırǵan reformalar, sonıń menen bir qatarda Qıtay, Evropa Awqamı hám Italiya tájiriybeleri salıstırmalı túrde úyreniledi. Izertlew nátiyjeleri jasalma intellektti jurnalistikada juwapkershilikli qollanıw, media etikasın saqlaw, faktcheking sistemaların jetilistiriw hám málimleme qáwipsizligin támiyinlewdiń áhmiyetin ashıp beredi.
jasalma intellekt, jurnalistika, deepfake, fake news, media qáwipsizligi, avtorlıq huqıq, sanlı media, faktcheking, generativ AI, ChatGPT, media etika, málimleme qáwipsizligi, avtomatlastırılǵan jurnalistika, sanlı texnologiyalar, AI regulation, media sawatlılıq
ОНЛАЙН МЕДИАДА БИЛИМЛЕНДИРИЎ ПРОБЛЕМАТИКАСЫНЫҢ ЖАРЫТЫЛЫЎЫ
Usı temada onlayn medialarda joqarı bilimlendiriwge baylanıslı járiyalanǵan materiallardıń tiykarǵı mashqalaları tallanadı. Atap aytqanda, informaciyalardıń isenimliligi, anıqlıǵı hám qalıslıǵı jeterli dárejede támiyinlenbey atırǵanlıǵı, ayırım jaǵdaylarda bolsa tekserilip kórilmegenligi yamasa durıs emesligi maǵlıwmatlar tarqatılıp atırǵanı kórip shıǵıladı. Sonday-aq, temalarda sensatsion jantasıwdıń ústinligi, rásmiy dereklerge jeterli dárejede súyenilmewi de áhmiyetli kemshiliklerden biri. sıpatında bahalanadı
журналистика, проблематика, машқала, мәлимлеме, веб-сайтлар, социаллық тармақлар, ғалаба коммуникация қураллары, интернет, видео көринис, аудио жазыў, фото көринис, байланыс қуралы.
FOLKLOR VA FOLKLORIZMNING O‘ZBEK ADABIYOTIDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI
Bul maqalada folklor menen folklorizm atamalarınıń bir-birinen ayırmashılıq tárepleri tiykarlap berilgen, sonday-aq olardıń zamanagóy ádebiyattanıwdaǵı áhmieti hám de folklorizmdi izertlegen ilimpazlar haqqında maǵlıwmat berilgen.
MILLIY MUSIQA VA BAXSHICHILIK SAN’ATINING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK IMKONIYATLARI
Milliy muzika, atap aytqanda, baqsıshılıq kórkem óneri arqalı oqıwshı hám jas áwladtıń estetikalıq, sezimlik, sociallıq hám ruwxiy rawajlanıwına psixologiyalıq-pedagogikalıq tásir kórsetiw mexanizmleri analizlengen. Baqsıshılıq kórkem ónerinde jámlengen awızeki dóretiwshilik, milliy qádiriyatlar, ritmikalıq hám emocionallıq qurallardıń shaxs kamalǵa keliwine unamlı tásiri tiykarlanǵan.
milliy muzika, baqsıshılıq, psixologiyalıq tárbiya, pedagogikalıq qural, estetikalıq rawajlanıw, xalıq awızeki dóretpeleri.
QARAQALPAQ BAQSÍSHÍLÍQ ÓNERÍNÍŃ JASLAR TÁRBÍYASÍNDAǴI ORNÍ
Qaraqalpaq xalqınıń dástúriy baqsıshılıq óneri arqalı jas áwladta insanıylıq pazıyletlerin qáliplestiriw hám milliy qádiriyatlardı saqlap qalıwdıń áhmiyetin ashıp beriw. Qaraqalpaq baqsıshılıq óneri jaslar tárbiyasında tek kórkem-muzıkalıq qural emes, bálki milliy ózlikti ańlatıwshı, ulıwma insaniy tárbıya mektebi bolıp xızmet etedi. Bul ónerdi zamanagóy tálim-tárbiya procesine integraciya qılıw arqalı kámil .insandı qáliplestiriw múmkin
TRADITIONS OF THE KARAKALPAK BAKHSHI ART
Bul maqalada qaraqalpaq baqsıshılıq hám jırawshılıq kórkem óneriniń tariyxıy tamırları, qáliplesiw basqıshları hám tiykarǵı dástúrleri tallanǵan. Atqarıwdıń muzikalı-poetikalıq tábiyatı, jıraw hám baqsılar arasındaǵı funkcional hám de saz ásbaplarına baylanıslı (qobız hám dutor) ayırmashılıqlar ashıp berilgen. Sonday-aq bul siyrek ushırasatuǵın qubılıstı izertlegen iri folklorshı ilimpazlardıń jumısları tallanıp, "ustaz-shákirt" dástúrlerin saqlap qalıwdıń búgingi kúndegi sociallıq-mádeniy áhmieti tiykarlanǵan.
qaraqalpaq folklorı, baqsıshılıq, jıraw, dástan, epikalıq dástúr, qobız, duwtar, ustaz shákirt, muzıkalıq miyras, atqarıw usılı.
QARAQALPAQ XALÍQ QOSÍQ HÁM NAMALARÍ TARIYXÍ TIYKARÍNDA JASLARDÍ BAQSÍSHÍLÍQ ÓNERIN ÚYRETIWDEGI ORNÍ
Qaraqalpaq xalıq qosıq hám namaları tariyxıy miyrası tiykarında jaslardı baqsıshılıq kórkem ónerine úyretiwdiń áhmieti jarıtıladı. Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligi, atap aytqanda, qosıqlar, namalar hám dástanlar ásirler dawamında xalıqtıń ruwxıy turmısı, úrp-ádetleri hám tariyxıy yadın ózinde jámlep kelgen. Bul bay miyras baqsıshılıq kórkem óneriniń qáliplesiwi hám rawajlanıwında áhmiyetli dárek bolıp esaplanadı
PERZENTLERDIŃ TUWÍLÍWÍNDA ATRIBUTIVLIK ELEMENTLERDIŃ ORNÍ
Xalıq awızeki dóretiwshiligi hám etnografiyalıq izertlewler sonı kórsetedi. Hayallar zıyarat orınları elimizdiń. kóplegen aymaqlarda kóplep ushıratıw múmkin. Bul jerler muqaddes hám tariyxıy orınlar bolıp, hayallar bul orınlarǵa hár bir nietin nietlep keledi. Máselen, jumısları jaqsı bolıp ketiwi ushın, awırıw. nawqaslar bolsa shıpa izlep, shańaraǵına baxıt, amanlıq tilep, hám kóp ushırasatuǵın jaǵday perzent boladı. almay atırǵan hayallar baratuǵın zıyarat orınları esaplanadı.
BAXSHILARNING DOSTON IJROCHILIGIDA USTOZ-SHOGIRD MAKTABINING ZARURIYATI VA AHAMIYATI (Qoraqalpoq baxshichiligi misolida)
Bul maqalada qaraqalpaq baqsıshılıq kórkem óneriniń tariyxıy qáliplesiw basqıshları, dástan atqarıwshılıǵında ustaz-shákirt mektebiniń dástúrleri, úzliksizligi hám tutqan ornı ilimiy, tariyxıy hám ámeliy jaqtan keń tallanǵan. Axımbet, Muwsa, Súew usaǵan jetekshi baqsılardıń atqarıw usılları, qız baqsılar (Hurliman, Qanigúl), sonday-aq, milliy muzıkalıq miyrastı jas áwladqa sap halında jetkeriwdegi mexanizmler tiykarlap berilgen. Dástan atqarıw sırların úyreniwde zamanagóy bilimlendiriw menen dástúriy ustaz-shákirt metodikasınıń úylesimliligi máseleleri kórsetilgen.
baqsıshılıq óneri, dástan atqarıwshılıǵı, ustaz-shákirt mektebi, qaraqalpaq muzıkası, atqarıw usılı, milliy miyras, folklor
Xudaybergenova Seytimbetov Gulshınar Quwanıshbay
QORAQALPOQ XALQ DOSTONLARINING AKTYORLIK SAN’ATI VA MILLIY TEATR SHAKLLANISHIGA TA’SIRI
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq dástanshılıq dástúrleriniń ruwxıy-mádeniy áhmieti, olardıń milliy teatr hám aktyorlıq kórkem óneriniń qáliplesiwindegi ornı tallanǵan. Dástanlarda súwretlengen qaharmanlıq, watansúyiwshilik, ádillik hám adamgershilik ideyalarınıń kórkemlik talqılawı sáwlelendirilgen. Sonday-aq, baqsı hám jırawlar atqarıwında qáliplesken "bir aktyor teatrı" dástúriniń aktyorlıq kórkem ónerdiń rawajlanıwına tásirin kórip. shıqqan. Maqalada Nájim Dawqaraevtıń qaraqalpaq folklorı hám teatrınıń rawajlanıwındaǵı xızmetleri, atap aytqanda, "Alpamıs" dástanı tiykarında jaratılǵan muzıkalı dramanıń saxnalıq talqılawları ilimiy jaqtan tallaw. etilgen. Shıǵarmanıń túrli dáwirlerde saxnalastırılıwı hám onıń milliy mádeniyat rawajlanıwındaǵı ornın tiykarlap berilgen.
qaraqalpaq folklorı, dástanshılıq, baqsı, jıraw, aktyorlıq kórkem óneri, milliy teatr,
Aytmuratov Axmetjanova Baxtiyar Muqaddas